Aanwijzing tot monument

1 Procedure

Het Rijk (RCE) wijst gebouwen of andere onroerende zaken aan als beschermd monument. Dat geldt ook voor stads- en dorpsgezichten. Vóór aanwijzing wordt advies gevraagd aan burgemeester en wethouders van de gemeente waarin het monument ligt, eventueel aan de provincie en aan de Raad voor Cultuur. Deze adviezen wegen mee in het besluit over aanwijzing. Er zijn waarderingscriteria voor de aanwijzing van rijksmonumenten:

  • Cultuurhistorische waarden
  • Architectuur- en kunsthistorische waarden
  • Situationele- en ensemblewaarden
  • Gaafheid en herkenbaarheid
  • Zeldzaamheid

De eigenaar kan tijdens de procedure zijn mening geven via een schriftelijke zienswijze en een hoorzitting. U kunt als eigenaar van een gebouw geen verzoek indienen tot aanwijzing als rijksmonument. U kunt wel een suggestie voor aanwijzing doen. Vaak kan een eigenaar of belanghebbende dat wel voor de status van gemeentelijk (of provinciaal) monument. Een verzoek moet bij de gemeente (of provincie) worden ingediend. In de verordening zijn de exacte procedureregels opgenomen. Ook bij gemeentelijke “nominaties” kan de eigenaar zijn mening geven via een schriftelijke zienswijze en een hoorzitting.

Bij een aanwijzing gaat het om een weging van de belangen van een eigenaar en het algemene belang van bescherming van het cultureel erfgoed. In de praktijk zijn de belangen van de eigenaar vrijwel nooit een argument voor afwijzing van een aanwijzingsverzoek.

Voor een aanwijzing wordt veelal een bouwhistorisch onderzoek uitgevoerd; daarbij wordt de bouwgeschiedenis onderzocht en een beoordeling gegeven van de verschillende historische elementen van een gebouw. Een redengevende beschrijving vormt de juridische basis van de monumentenstatus. Hier staat in wat beschermd wordt en waarom.

2 Bouwhistorisch onderzoek

Een bouwhistorisch onderzoek levert informatie over de ontwikkelingsgeschiedenis van het gebouw. Daarnaast wordt aandacht besteed aan zaken als de bouwmethode, het gebied en de mensen die het gebruikten. Om de opgedane kennis te delen werkt de bouwhistoricus zijn onderzoeken uit in rapporten en publicaties.

Bij een initiatief of ontwikkeling maakt een bouwhistoricus op basis van het onderzoek een rapport met daarin de historische waarde van verschillende delen. Op basis van deze waardestelling wordt duidelijk hoe om te gaan met historische gebouwen en structuren.

Het belang van een goed bouwhistorisch onderzoek is gelegen bij het kennen van de risico’s die een toekomstige aanpak (restauratie) van het gebouw met zich meebrengt. Het voorkomt dat er gedurende het proces van restauratie (ontwerp & realisatie) dusdanige verrassingen optreden dat daarmee financiële beheersing komt te vervallen.

Drie niveaus van onderzoek

Er zijn meerdere niveaus van bouwhistorische onderzoek met een toenemende diepgang:

  • Bouwhistorische inventarisatie;
    Bij een bouwhistorische inventarisatie inventariseert de bouwhistoricus de monumentwaarden van een gebouw vanaf de buitenkant. Het is een globale opname voor het maken van waardenkaarten en ruimtelijk beleid;
  • Bouwhistorische opname;
    Bij een bouwhistorisch opname wordt de bouw- en gebruiksgeschiedenis van een gebouw in kaart gebracht. De bouwhistoricus bekijkt het bouwwerk hierbij ook van binnen. Op basis van zijn onderzoek maakt de bouwhistoricus een waardestelling. Bij restauraties en verbouwingen moet hiermee rekening worden gehouden;
  • Bouwhistorische ontleding;
    Bij een bouwhistorische ontlening levert de bouwhistoricus een gedetailleerde documentatie van een gebouw, door (gedeeltelijke) ontmanteling, fotodocumentatie en het inmeten van bouwsporen. Soms wordt ook specialistisch onderzoek gedaan, zoals kleuronderzoek of een dateringsonderzoek op basis van jaarringenvergelijking (dendrochronologisch onderzoek).

Meer informatie over bouwhistorische onderzoek in de brochure bouwhistorisch onderzoek en de richtlijnen bouwhistorisch onderzoek. Dit zijn beide uitgaven van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Rijksgebouwendienst.

3 Redengevende beschrijving

De redengevende (monument)beschrijving is het instrument dat gebruikt wordt als basis voor de bescherming van een object als monument.

In de meeste gevallen gaat het om gebouwen, maar ook civieltechnische bouwwerken zoals bruggen, of religieuze objecten zoals wegkruizen, kunnen als monument worden aangewezen. De redengevende (monument)beschrijving is een letterlijke beschrijving van de uiterlijke kenmerken van het object op het moment van opname. Het vermoedelijke bouwjaar wordt vermeld, net als de bouwstijl en bekende historische gegevens. Omdat archiefonderzoek in principe niet nodig is, blijft meer gedetailleerde historische informatie achterwege.
Na een beschrijving van iedere zijde van het object volgt de zogenaamde waardering. Hierin komt naar voren op welke vlakken het object waardevol is. Dit kan variëren van algemene cultuurhistorische waarde tot stedenbouwkundige waarde, van sociaaleconomische waarde tot architectuurhistorische waarde en van beeldbepalende waarde tot ensemblewaarde. De redengevende (monument)beschrijving krijgt bij aanwijzing van een object de status van juridisch document. Wijzigingen of verbouwingen aan het monument zullen worden getoetst aan de beschrijving. Het is dus van groot belang om het object gedetailleerd in beeld te brengen.

De beschrijving kan ook aangewend worden om enkel de cultuurhistorische waarde van een object aan te tonen. De aanwezigheid van cultuurhistorische waarde bij een object leidt namelijk tot bepaalde privileges, zoals de mogelijkheid tot splitsing bij een boerderij. Wanneer nog niet is vastgesteld of een boerderij cultuurhistorisch waardevol is, kan de eigenaar een redengevende omschrijving laten opstellen en die aan de gemeente aanbieden. In principe is een beschrijving van het exterieur voldoende om de cultuurhistorische waarde van een object te bepalen, maar zeker bij boerderijen adviseren wij om ook het interieur te laten beschrijven. Ook bijgebouwen kunnen worden meegenomen in de beschrijving. De redengevende beschrijvingen van Rijksmonumenten zijn terug te vinden in het monumentenregister op de site van de RCE.

Zoeken

Thema's